Huberzh Koatleven, Rener

Ronan Koadig, Rener an Embann

Stumm an destenn gant : Yann-Kel Roynard

Tres kaer gant : Gentas er Vuhé

Sekretourerezh gant : Anna-Vari Gwilherm

Kenurzhierezh kalvezel gant : Noël Lainé

Reizhet eo bet

-   Ar yezh gant Kuzul ar re fur :

Kristian Brisson – Klaoda an Du – Roje an Du – Charlez ar Gall – Henriette ar Paeron

-   Ar reizhskrivañ gant : Divy gKervella

-   Al lizherennañ gant : Corinne ar Mero

Kuzulioù pedagogel gant : Jean-Dominique Robin

© TES 1996. Pep gwir miret strizh.

ISBN 2 903 778 38 8

Embannet hon eus c’hoazh

Skolaerien ar c’hlasoù divyezhek publik

Enora (levre ha kasedig-kleved), 1994

Skolaerien Diwan

Bec’h dei!, 1994

Skolaerien ar c’hlasoù divyezhek publik

Amprouadeg war ar brezhoneg, 1994

Strollad enklask ha stummadur ar MAFPEN

Plouz...Foenn war an hent !, 1994

Strollad enklask ha stummadur ar MAFPEN

Ur sell war-dreñv, 1994

Strollad enklask ha stummadur ar MAFPEN

Ur sell war-dreñv, 1996

Danielle Vergnes, Anne-Marie Gausch, Joël Paubel

Penaos ‘mañ kont ? Klas 1, 1994

Aozourien a-stroll

Penaos ‘mañ kont ? Klas 2, 1994

Marie-Lise Peltier, Jeanne Bia, Claude Maréchal

Penaos ‘mañ kont ? Klas 4, 1996

Yves Clavier, Jeanne Bia, Claude Maréchal

Penaos ‘mañ kont ? Klas 5, 1995

Skolaerien ar c’hlasoù divyezhek publik

Korn ar c’hoariva, 1995

Skolaerien Diwan

Lagad an Heol, 1996

Gérard Orée ha Corinne ar Mero

Frifurch, 1996

C. Dolto-Tolitch ha C. Faure-Poirée, kaset da benn gant J.R. Girerd

Pa soñjer mat 1 ha 2 (kased kleweled) 1996

Ur gontadenn skrivet gant

Marthe Vassalo

Diwar ul labour enklask graet gant

Daniel Giraudon

Skeudennaouet gant

Christelle Le Guen

Lavarioù ar bobl

Desket dimp gant :

Emile Alain, eus Plouber,

Yvonne ha François Pasquiou, eus Plufur,

Marcel Lucas, eus Ar C’houerc’had

Daniel Giraudon, eus Plouber.

Skoulad ar goukoug

Ur skoulad – pe ur skouflad ma’ch eo gwelloc’h ganeoc’h – zo ur barrad amzer fall. Ha graet e vez « skoulad ar goukoug » eus ar c’haouadoù a vez e mizioù Meurzh hag Ebrel, pa vez an nevezamzer o tont.

Rakskrid

Un torkad bloavezhioù zo ec’h eo diwanet mennad Skoulad ar goukoug. Graet n’ doa Daniel Giraudon ur brezegenn er CRBC[1] diwar-benn An Evned, an dud hag ar vugale e lavarioù pobl Vreizh e miz Kerzu 1993. Fromet ‘n doa an dud ken-ha-ken o tezrevell an evned ‘vel ‘rae ar re gozh gwechall. Ha diouzhtu ‘m boa goullet digantañ hag-eñ ne vije ket kontant d’embann e labour war ur bladenn pe ur c’hasedig evit ar vugale. Plijet ‘n doa ar soñj-se dezhañ. Hag ur pennadig war-lerc’h, neuze, zo bet kroget gant ur gwir labour stroll en-dro d’ar mennad. Daniel Giraudon, Claude Henry, Yann-Fañch Kemener, Yann PAranthoën, Jean-Do Robin ha MArthe Vassalo o deus en em vodet ingal-ingal gant skipailh TES. Daniel ‘n deus degaset e ouizidigezh : frouezh bloavezhioù enklask diwar-benn an evned hag ar bobl. MArthe he deus ijinet ha skrivet ur gontadenn gaer diwar dastumad Daniel. Yann Paranthoën ha Noël Lainé, eus TES, zo aet gant Daniel d’enrollañ ar re gozh o tezrevell an evned. Yann-Fañch ‘n deus kontet kontadenn MArthe dirak mikro Yann. Jean-Do ‘n deus aliet ac’hanomp war implij pedagogel hor mennad. Ha Claude Henry ‘n deus roet kuzulioù dimp evit stummañ ar bladenn. Kement-se zo bet graet gante ‘gozik evit ur bennozh Doue.

A-greiz hor c’halonoù e trugarekaomp anezhe hag e trugarekaomp ivez Emile Alain, Yvonne ha François Pasquiou ha Marcel Lucas, o deus desket lavarioù ar bobl dimp.

Fiziañs hon eus e c’hallo ar skolaerien ober o mad eus ar bladenn-mañ, soñjet ha savet a-fetepañs evite. Un tamm eus teñzor ar brezhoneg poblek a c’hallintingalañ aze d’o skolidi : traoù kozh-Noe o vont da goll d’an deiz hiziv ha koulskoude ken brav ha ken bev. Kontadenn Marthe, awenet ha modern, distaget fraezh gant mouezh kaer Yann-Fañch Kemener ‘vo ur skrin a-feson evit perlennoù hon hengoun.

Rank’a ray ar skolaerien diwall, memes tra, da nonpas mezevenniñ ar vugale gant re a binvidigezh : Skoulad ar goukoug zo da vezañ prizet mes kuzumet hep re ! Gant skolidi zo e vo implijet ar goutadenn penn-da-benn (met a damm da damm, evel just). Gant skolidi all, marteze, e vo studiet kentoc’h an evned hag o c’han. Ha gant bugale all, c’hoazh, ec’h eo kentoc’h ar re gozh o tezrevell an evned an hini eo a vo selaouet. Meur a stumm ‘vo da labourat. Evel-se e kavo dudi ar skolidi er bladenn-arc’hant kement hag el levrig. Rak skeudennoù kaer zo bet graet ‘vite gant Christelle Le Guen. Hag ur pezh labour zo bet renet war ar zon gant studio Toot, Pierre-Louis Carsin.

Tri dra a fell dimp degas d’ar skolidi : brezhoneg mat, un tamm deskamant, ha plijadur, moarvat...

Ronan Koadig

Yezhoù al laboused

Ar c’helenn hengounel : ur bedagogiezh a-vremañ

A viskoazh, ha betek deroù ar c’hantved-mañ, eo bet luskellet buhez hon hendadoù – hag int bet bugale ivez araokomp – gant sonerezh an natur : hiboud pe vlejadenn an avel, safar an donn oc’h en em deurel ouzh ar c’herreg, tarzh ar gurun, stek ar glav ouzh an toennoù, saflik ar wazh e traoñ ar prad...

Met ivez richan foeterezig-an dour, chint ar sparfell, grougous an durzhunell, leñvadenn ar penn-kazh, koagadenn ar vran, pipiadenn ar golvan, skolkadenn ar glujar, galv ar goukoug, skrijadenn ar gaouenn, piwikadenn ar wennili, ragach ar big, c’hwitelladennoù ar voualc’h ha c’hoarzh ar gouelan...

A-viskoazh o deus bet ar Gelted taolet pled ouzh al liammoù strizh a stage anezhe ouzh kement elfenn naturel a oa, fetis pe get, hag ouzh kement boud, bras pe vihan anezhañ.

Ne oa, d’o meno, harz ebet etre an denelezh hag an natur pa gavent perzhioù denel e kement annezad a oa war an douar, en oabl hag en dour.

Doujañs ouzh ar gurun, aezet kompren ! Doujañs ouzh an avel hag ouzh an dour evel-just, met doujañ a raent ivez ar gwez hag al loened – al laboused en o zouez -, hag int dineizherien ha chaseourien daonet koulskoude...

Betek reiñ anvioù-tud dezhe : Alanig Kof-ruz a vez graet eus ar rujodenn, Mari Beg-a-raok eus ar big...

Betek dreveziñ o mouezhioù gant gerioù brezhoneg, evel pa gaozeje ar reoùigoù-se yezh an dud, unan oc’h ober goap, egile o klemm, hag unan all c’hoazh o kemenn ar glav da zont.

Melezour an denelezh an hini e oa kevredigezh diniver al laboused evit hon hendadoù. Rak loened mut ne oa ket ar re-se d’o meno, kendirvi pe eontred, kentoc’h, gant o sioù, mat pe fall, ken heñvel ouzh hor re-ni.

Mard eo splann ne c’hell ar rujodenn bezañ nemet ur mignon (hini al labourer), ez eo ken splann all ne c’hell ket ar goukoug, ur bugel dinatur, ul laerez hag ur c’holl-boued anezhi, bezañ unan a-feson !

Ar seurt doare-se da welet ar bed a vez graet «denheñvelouriezh» gant etnologourien zo – da lavaret eo lakaat emzalc’hioù ha soñjoù tud d’al loened -, paganiezh gant reoù all, pe folkloraj gant reoù all c’hoazh.

Koulskoude ne c’hell ket an hini a zo en e garg diorren spered ha santidigezh ar vugale a-vremañ bezañ diseblant na, nebeutoc’h c’hoazh, dismegañsus, e-keñver un hengoun a zo anezhañ, war un dro, un anaoudegezh spis ha don eus an natur, ur gwir breder ekologel, hag un teñzor a skiant vat.

Petra ‘oar hor skolidi, e gwirionez, eus hor c’hendirvi askellek, en deiz a hiziv ?

Kap int emichañs d’anavezout an toukan pe ar struskañval a zo bet gwelet er skinwel...Skeudennoù tra ken, o tremen ken buan ha ken niverus ma ne reont nemet uzañ o daoulagadoù pa ne c’hell ket o speredoù stagañ anezhe kenetreze, nag ouzh un dalvoudegezh bennak.

Degas skiant vat dezhe ne c’hell ket ur seurt «anaoudegezh» ober. Gwashoc’h c’hoazh, o santidigezh hag o ijin eo a vez disteraet evel-se.

N’eo ket ral ar vugale e Breizh a-hiziv ha n’int ket kap da lakaat kemm etre ur voualc’h hag ur vran paneogwir ez int du o-daou ! Ha c’hoazh, n’eus kaoz amañ ‘met eus o stumm ; petra lâret neuze diwar o c’han, o neizh, o boazamantoù a zo kement ha keleier a vez roet da glevet d’an hini a oar sellet ha selaou ?

Touellet eo e gwirionez an hini a gav dezhañ, dalc’het m’emañ gant kredennoù pozitivel ar c’hantved, n’eo ket an ijin hag an huñvre perzhioù eus ar skiant. Leun a skiant (hag a skiant vat !) eo, er c’hontrefed, mojennoù « animist », sañset, ar re gozh, ha pa vijent Kelted, Navajoed pe Ainoued.

Adstagañ gant hengoun pedagogel hon tadoù-kozh a fell dimp ober eta en ur ginnig ar benveg-mañ da skolaerien ha da vugale Breizh a-vremañ.

Peseurt benveg ? peseurt implij ?

Ar benveg-mañ zo e bal reiñ da vugale 6-10 vloaz boued evit labourat war beder zachenn :

-          tachenn ar yezh klevet, komzet, lennet ha skrivet ;

-          tachenn al lennegezh (dre gomz pe dre skrid) : gouzout kontañ, dielfennañ ur gontadenn, sevel kontadennoù nevez ;

-          tachenn ar sevenadur en ur ober eus an hengoun pobl ul lodenn eus hor pedagogiezh ;

-          tachenn ar vevoniezh hag an ekologiezh en ur wellaat anaoudegezh ar vugale eus o endro hag en ur zegas dezhe doujañs en he c’heñver.

Ar bladenn-arc’hant a zo bet enrollet warni ur gontadenn distaget gant Yann-Fañch Kemener. SAvet eo bet homañ gant Marthe Vassalo, hervez framm hengounel ar «c’hlask», ha diwar al labour dastum drevezadennoù mouezhioù laboused dre bozioù brezhoneg («mimologismes» e galleg) bet kaset da vat gant Daniel Giraudon abaoe bloavezhioù.

Warni ez eus bet enrollet c’hoazh gant Yann PAranthoen, e-keñver an drevezadennoù-se, mouezhioù gwirion laboused zo eus Breizh, bet dastumet gantañ e Koad ar Markiz, gant sikour Jakez an Intañv, animatour Kriezenn-Dizoleiñ an Natur er Chapel-Nevez.

Ar bladenn-arc’hant-se zo anezhi ur benveg a-stroll a c’hello ar skolaer implijout gant e glasad a-bezh.

-          Da reiñ d’ar vugale un digarez ouzhpenn da glevet ur brezhoneg pinvidik ha blazet (ha pa vije disheñvel diouzh hini o c’horn-bro), ha diwar-se da ledannat o c’hompren eus ar brezhoneg.

-          Da lakaat anezhe da wellaat o geriaoueg, o ereadurezh, ha dreist-holl o fonologiezh vrezhonek, en ur zeskiñ ar gontadenn (pe tammoù anezhi), dre forzh klevet hag adlavaret, pe en ur ober anezhi danvez ur pezh-c’hoari zoken.

-          D’ober eus drevezadennoù mouezhioù laboused ur perzh eus o sevenadur breizhek, dre zeskiñ anezhe hag ober gante.

-          Da reiñ c’hoant d’ar vugale da vont da zastum drevezadennoù all d’o zro, digant o zud, o c’herent hag o amezeien, ha diwar-se, stankaat al liammoù etre ar skol vrezhonek hag hec’h endro sevenadurel.

-          Da spisaat anaoudegezh ar vugale eus laboused ar vro, eus o doareoù, eus o boazamantoù hag eus o mouezhioù.

-          Da spisaat anaoudegezh ar vugale eus laboused ar vro, eus o doareoù, eus o boazamantoù hag eus o mouezhioù.

-          Da lemmañ o akedusted, dre sellet ha dre glevet, ha diwar-se da zegas dezhe dudi ha doujañs evit o endro naturel hag evit kement boud a zo.

Diwar ar bladenn-arc’hant e c’hello pep skolaer enrollañ  kasedigoù evit ma c’hello pep bugel selaou drezañ e-unan, da vare ar stalioù emren, er c’hlas pe el levraoueg, gant ur sonenroller a c’heller lugañ selaouelloù hiniennel outañ. E-keit ma vo o selaou e c’hello ivez ar bugel follennata (lenn ?) al levrig ma kavo ennañ ar pozioù skrivet hag an tresadennoù o skeudennaouiñ ar gontadenn.

Evel-se e teuio ar gontadenn da vezañ ur benveg evit liammañ ar yezh komzet ouzh ar skrid, ur skoazell d’an deskiñ lenn brezhoneg pe, evit ar re yaouankañ, ur benveg da reiñ c’hoant dezhe da zeskiñ lenn.

Kavet e vo el levr :

-          Skrid ar gontadenn, a c’hello bezañ implijet evel ul lennadenn, gant ar c’hlasad a-bezh dindan renerezh ar skolaer, pe gant pep bugel e-unan en ur selaou ar c’hasedig enrollet ;

-          Tresadennoù kaer Christelle Le Gwenn da skeudennaouiñ ar gontadenn ha da vagañ muioc’h c’hoazh ijin hag hunvreoù ar vugale ;

-          Fichennoù o kinnig furmoù laboused anavezetañ Breizh gant an displegadennoù rekis evit o livañ. Ar fichennoù-se ( a c’hello bezañ luc’heilet gant ar skolaer) zo ur benveg ouzhpenn evit ar vugale d’anavezout gwelloc’h al laboused, hag un digarez-livañ evit ar re yaouankañ;

-          Ma fell d’ar skolaer kas pelloc’h labour e glasad war al laboused e c’hello kavout dielloù ouzhpenn (skridoù, sonenrolladennoù ha luc’hvannoù) el levrlennadure embannet er fin.

Jean-Dominique Robin

Kuzulier pedagogel war ar brezhoneg ha sevenadur Breizh, 29.09.95

Distagadur :

An dibennoù anv-verb –añ hag –iñ a vez distaget « o » gant ar c’honter ; ar rannig-verb o a vez distaget « e » pe « i » ; hag ar vogalennoù a vez liammet d’an araogenn eme gant un « d » (« eme d-ar vugale »). Ar c’hemmadurioù d>z na vezont ket graet gant ar c’honter.

1

U

r wech e oa, ur wech ‘oa ket – fin, me ‘soñj din ‘zo bet, bepred, met pell, pell, pell a zo, d’ar c’houlz ma ne ouie ket an dud e peseur bloavezh e onat; ur wech e oa neuze ur breur hag ur c’hoar, Ifig hag Ivonaig. Dek vloaz ‘oant pe war-dro, hag e oant o chom gant o zud en un ti bihan war ar maez. Ne oant ket pinvidik, met evit paour ne oant ket kennebeut : bout o devoa ur vuoc’h, ur gazeg, ur c’hi hag ur c’hazh, yer ha houidi. Ha tud ha loaned en em gleve mat-hardizh, ‘vel chas ar gigerien gant ur chapeled saosis ! ar vugale e veze o flijadur kanañ ha dibunañ rimadelloù a bep seurt, re gamm pe re dort evel homañ :

Doup ha doup ha doup

Ma c’hazh o nezañ stoup

Ma yar o nezañ seiz

Ha ma c’hog o kanañ dezhi

An houidi dorn-ouzh-dorn

A gaz an toaz d’an ti-forn.

Ha tout al loened a c’hoarzhe e leizh o c’hof pa glevent. Bemdez e veze klevet ar yar o kanañ, goude bout bet dozvet un û [2]:

Tomm, tomm, tomm ken na dev !

Tomm, tomm, tomm ken na dev ! [3]

Ha mamm Ifig hag Ivonaig a laoske un toullad ganti da c’horiñ, ma veze gwelet ur pennad war-lerc’h ur c’hlodad poñsined oc’h ober:

Mik, mik, mik,mik,mik,kwikwikwik!

Bruzhun bara ‘veze drailhet dezhe, peogwir e c’houllent ! Ha pa veze kann etreze evit gout piv a zebrfe ar muiañ, e teue ar c’hog-Indez d’ober trouz dezhe :

Fri lous, lous, lous!

…eñ e-unan a oa lesanvet evel-se, ha pa gave tu d’ober eus unan bennaket all, ne vanke ket james.

D’an nevezamzer e veze klevet ar goukoug o kanañ :

Koukoug, koukoug, Da ouel Sant Yann me’c’h ay en roud,

A-benn miz Mae ‘teuin adarre,

D’ober plijadur d’ar vugale.

…kichen pa’n em chikane an aotrou hag an itron Koukoug ec’h eo « Kozh koukoug ! Kozh koukoug! » an hini ‘veze klevet…Hag evit ar pichon, pa wele an tad o labourat start, e klaske rein kalon dezhañ : « Ed-du ‘po paotr kozh, ed-du ‘po paotr kozh… » Evit lâret berr, brav e oa bevañ er menaj-se.

2

O

ber a rae an amzer he zro, war-lerc’h an hañv e teue ar goañv, ha war lerc’h ar goañv e tistroe d’an hañv…Ya, nemet ur wech n’en em gavas ket an traoù evel-se tre : ha setu pezh a c’hoarvezas.

Da gentañ e voe klevet ar voualc’h o kanañ a-raok an drask. Ha da-larêt ar gaoz :

Pa gan ar voualc’h a-raok an drask

An hini ‘n deus ket a geuneud, ‘c’hall mont da glask.

Ur pennad war lerc’h, an drask hec’h-unan an hini a ganas :

Jobi, jobi

Kas keuneud d’an ti

Erru zo amzer griz

Skilhoù berr, skilhoù hir ! Skilhoù hir, skilhoù hir !

Ha neuze e voe komprenet e oa ur goañv eus ar c’hrisañ o tont war-wel.

Glav-puilh a reas, scorn war ar marc’had, hag an erc’h ne voe ket pell o tont war-lerc’h. Chom a rae ar familh klenket er gêr, al loaned er c’hraoù hag ar c’hazh evel-se. Yenoc’h goañv ne oak et bet biskoazh.

Erruet miz Meurzh, o welet na dommae ket an amzer, na ne astenne ket an deiz, e teuas ar soñj e penn an dud ne oak et reizh-reizh an traoù. Dija ‘oa ar gwez o vervel diwar re nebeut a heol ; ar marc’h glas ne save ket e lost ken[4]. Rouesaet e oa an evned ivez. « Pasianted » a lâre an dud, « tremens a ray ar goañv. » Ya met kaer ‘oa gortoz ha gortoz, ha kaout pasianted, ne dremene ket. E miz Mae e oa krog ar boued da vankout e lec’hioù zo, kenkoulz d’an dud ha d’al loaned, pa ‘oa ket tu da gaout legumaj na da hadañ ed…

3

U

n devezh ma oa Ifig hag Ivonaig o-unan er gêr, e teuas ur rujodenn da glemm ouzh ar prenestr : « Riv,riv,riv ». « Riv » a lâre, ken truezus ar gwel diouti ken e oa laosket da zont e-barzh, ha roet un tammig soav dezhi d’he merenn. Lakaet e voe da dommañ e korn an oaled en ur banerig dousaet he foñs gant spoue, Ivonaig o wriat en he c’hichen. ‘Benn ur pennadig goude he devoa adkavet he nerzh, hag e voe digoret dezhi.

Ne voe ket pell avat o tistreiñ. Stokañ ‘reas ouzh gwer ar prenestr, evel ar wech kentañ. Met en taol-se e oa deut un dra bennak ganti : ur c’heotenn a ‘r seurt n’o devoa ket gwelet biskoazh ; alaouret-tout e oa, gant un dakadenn glizh-arc’hant en he beg. Ar rujodenn a roas ar c’heotenn d’ar vugal, ha kerkent e oant kat da gompren ar pezh a lâre dre he c’han.

« Bremañ, » eme an evn, « pa ‘m eus roet ar c’heotenn aour deoc’h, ec’h intentfet yezh an holl lapoused.»

« Trugarez dit avat, » eme Ivonaig, « met petra zo kaoz e roez anezhi dimp?»

« Saveteet on bet ganeoc’h » eme ar rujodenn, « ha gant se em eus soñjet e oa moaien din goull sikour diganeoc’h c’hoazh ur wech. Ezhomm hon eus diouzhoc’h. »

« Piv ? »

« Ni, an evned tout. Evit an hañv.»

«Ne gomprenan ket, » eme Ifig.

« Ma, » eme ar rujodenn, « sur a-walc’h ‘peus c’hoant goût petra ‘zo kaoz n’eo ket deut an hañv gant ar gwennidelled pa lañsont kuit e fin ar bloaz, hag e tistro gante e miz Ebrel. Pezh a zo, evit ar bloaz, pa oant o tremen ‘us d’ur c’hoad, disoursi ha dievezh ma oant, o deus laosket ar sac’h da gouezhañ. Met dindan e oa tud o tiskar ar c’hoad, hep teurel pled ouzh pezh en em gave dindan o bouc’hal – hag unan dioute en deus skoet ur pezh taol gant an hañv… »

« N’o devoa ket gwelet anezhañ ? »

« Nann, an digoaderien, te ‘oar…Bepred o deus ranket ar gwennidelled distreiñ a-denn-askell da balez Roue an Evned, da glask, pareañ an hañv. Kalz evned all zo aet did a sikour, met hini ebet diouzhimp n’eo deut a-benn da glozañ ar c’hloaz…»

« Ha petra a c’hallfemp-ni ober? »

« Bremaik, » eme ar rujodenn da Ionaig, « ‘m eus gwelet ac’hanout o labourat gant un tamming houarn hag un neudenn… »

« Hañ, un nadoz, » eme Ivonaig. « O wriat e oan . »

« N’hallfec’h ket dont da…Penaos e lârez ? »

« Gwriat. »

« Da glask…ad…gwriat an hañv? A-hend-all e vefomp c’hoazh mizioù o labourat warni – hag ar bed ne bado ket keit-se gant an anoued !

N’eus ket amzer da goll. »

« Ta, met ne oaran ket pelec’h emañ palez Roue an Evned ! »

« Deuit ganin d’ar c’hoad, » eme ar rujodenn.

4

H

ag int war he lerc’h betek ar c’hoad. Ennañ ‘oa ar big ouzh o gortoz.

« A! ‘Benn ar fin! » emezi. « Erru oc’h ! Krog ‘oa da vezañ yen din dre forzh gortoz. »

« Ar big an hini a gaso ac’hanoc’h betek ar palez,» eme an evn bruched-ruz. « Gwelet a rafet, » emezañ, « un tammig torr-penn eo, bepred o ragachat, met jentil eo ken ec’h eo…»

« Brav a-walc’h eo se, » eme Ivonaig, « met ho palez n’emañ ket re bell emichañs? Mamm ha Tad a vo nec’het ! »

«’Rez ket gwad fall, » eme egile, « me ‘zisplego dezhe. Kerzhit, bremañ ; prez a zo. Chañs vat ha kenavo ! »

Hag ar vugale en hent, da heul ar big.

Goude kerzhet ur pennadig, en em gavjont gant un drask vihan hag a gane:

‘Teus ket a vutun?

‘Teus ket a vutun?

Kae davit, kae davit, kae davit !

An hini gozh ‘roio dit

An hini gozh ‘roio dit.

« Reiñ peoc’h ‘ta, genaouegez, » eme ar big dezhi, «te ‘soñj dit eo poent butuniñ ? »

«N’eo ket se, » eme an evn, tres tristik warnañ, « met pa ganan ‘vez un tammig tommoc’h din, ha n’anavan ken ‘met ar son-mañ… »

Hag e krene gant ar riv, ken e tistagas ar big ur bluenn eus he c’hof, hag e roas anezhi d’an drask. Kerkent e troas ar bluenn en ur pallennig gloan marellet gant pikoù du da vont asambles gant kof an evnig, ha just-bras evel e vanke dezhañ d’en em lakaat dindan. «O ! Trugarez dit, « emezi.

« Ha n’eo ket fallgaloniñ, hañ ? »  eme ar big. « Ni a zo ‘vont da gerc’hat an hañv. Kenavo ! »

Hag en hent, o-zri.

« Penaos ‘teus graet, evit ar pallenn ? » eme Ivonaig.

« Hañ, hañ… » eme ar big. « ‘M eus ket droed da zisplegañ deoc’h. « Met plijet-bras e oa gant ar goulenn. « Lakaomp em eus bet amzer da zeskiñ tammigoù traoù em buhez. »

« Hama ? » eme Ifig. « Ha ‘tefe ket desket ur stumm bennaket all d’ober dimp nijal eveldout ? Buanoc’h ec’h afemp. »

Souezhet-bras ‘oa an evn. «Petra, erru oc’h skuizh ? »

«Ya ‘vat ! « eme ar vugale.

« Biskoazh kement-all, » emezi. « ‘M boa bet soñjet en dra-se…» Chom a reas da brederiañ ur pennad. « Ya, tu zo…Sell, penaos e oa? Hm…» Juntañ a reas beg hec’h askell dehoù ha bizied he zroad kleiz en ur zistripañ latin, ha raktal e voe cheñchet…en un touseg tev.

« A, chaous! » emezi. « N’eo ket se! ‘N em dromplet on. »

Klask a reas adarre, gant gerioù all. Yach met ar wech-se e teuas da vezañ un olifant!

« Fidamdoustik! Emezi. Krog e oa da goll hec’h oremus[5]. « Met petra ‘oa, ‘benn ‘fin? Ach ya :

Alampadibadibadouch

Ar yar a gar he lapous

Alampadibadibadouchig

Ar yar a gar he lapousig

Se an hini eo! » Ha raktal e teuas da vezañ bras, bras…brasoc’h evit ar vugale, ‘barzh fin ar gont.

« Ale deomp dezhi…War ma c’hein ! Ifig a-gleiz, Ivonaig a-zehoù ! »

5

H

ag e talc’he da nijal ha da nijal…Ar vugale a oa brav dezhech en o c’hoazez war gein ar big, o sellet ouzh ar vro o tremens dindan o zreid. Ivonaig ‘oa ‘n em lakaet da c’hwitellat un ton seder.

« Oc’hoch » eme Ifig. ‘Teus ket klevet lâret :

Ur plac’h hag a c’hwitell, ur yar hag a gan

Troc’hañ o goûg dezhech ha skein ‘nezhe en tan! »

« Serr da veg, fri-mic’hi, » a respontas he c’hoar en ur c’hoarzhin, « c’hwitellat a rin ma’m eus c’hoant d’ober, na petra ‘ta! »

« Hag e vo ar gwir ganit’ vat ! » eme ar big a oa o selaou.

« O, evit ober fent e oa, » eme Ifig…

« Ya, » eme ar big, « n’eus ket forzh; n’eo ket bewech ar wirionez a zeu gant ar furnez eus ar bobl. Diwar ma fenn-me, na ve ken, nag a gozh kaozioù zo bet drailhet! Soñj ‘ta e vez lâret :

Pa groaz ar big en henchoù

Prestik e tremen an Ankoù

…pe c’hoazh e santfen ar marv ha me ‘oar…Ha pa vefe gwir, n’eo ket me a zegas anezhañ bepred! Añfin, d’an nebeutañ so un dra vat gant ar c’hredennoù-se : pa savan ma neizh tost a-walc’h ouzh un ti, ne greder ket diskar anezhañ kench gant aon e sachfen chañs fall war al loened…

« Diwall diouzh ar piged porzh » a lâront. N’eo ket me a rafe se, feiz nann ‘vat! Met a-drugarez d’ar gredenn e vezan laosket en peoc’h – setu n’an ket da zislâret, hañ ? Ha divinadelloù zo ivez diwar ma fenn – met ar re-se zo c’hwekoc’h! Sell, da skouer :

Un ti uhel savet a zo priennet met n’eo ket razet, petra eo ? »

« Hmm…Lâr ‘ta ? »

« Ma neizh ! » eme ar big.

« A ya ! Sell, anavout a rez homañ :

Petra a dap an hini a dap ur big?

Digant hon eontr em eus klevet anezhi.»

« Evel-just!

Muioc’h a bluñv evit a gig.

Ha gwir a walc’h eo se! Penaos e c’halljen nijal evel ma ran ma vijen pounner ha lart?

Ar big war ar gloued hag ar gloued a bleg, ar big war ar prad, ar prad war ar big, hag ar big a varv mik. ‘Soñj ket deoc’h?

Ya, met an hini a blij din ar muiañ e oar pezh a vez lâret eus unan bennaket disto e benn : « aet eo e vlev gant ar big! » N’afen d’ober ul laeroñsi a-seurt-se, met brav e kavan honnezh memes tra ! »

6

H

a mont, ha treuziñ ar c’hoad. Pa oant o nijal ‘us d’ur prad, e klevjont a-greiz-tout ur vouezh o touiñ leoù :

Diu ! Diu ! Diu !

« Hopala ! » eme Ifig, « amañ zo unan hag a zo pe drouklaouen, pe desavet fall! »

«An eil hag egile,» eme ar big. «An alc’hweder an hini eo. Gwechall e oa-eñ a gase an eneoù d’ar baradoz. Met kement a leoù fall en deus touet ken eo bet skarzhet eus e blas, ha lakaet sant Pêr en e lec’h. Hag abaoe e vez o klask distreiñ di. Selaouit!»

An alc’hweder a oa o sevel uhel-uhel en ur ganañ :

Pêr, Pêr, Pêr, Pêr, Pêr,

digor din, digor din, digor din !

Biken ledoued na rin !

«Ha sant Pêr,» eme ar big, a ra skouarn vouzar; n’en deus na fiziañs na c’hoant da goll e blas!»

O welet na zeue respont ebet, e tiskennas an evn en-dro en ur grial :

Diu ! Diu ! Diu !...Kouezhet en ifern.

« Paour-kaezh. » eme ar big. «Deomp pelloc’h.»

7

N

ijal a rae ar big ‘us d’ar parkeier. Prestik ec’h eas an deiz war wanaat. Sklaer e oa an noz, ha yen-sklas. Ifig hag Ivonaig e oa ar wech kentañ dezhe bout o-unan er-maez d’an eur-se, ha goude ma oa ar big vras asambles gante, ne oant ket re fier evit afer-se. Bete-goût e teufe ul loen spontus bennak – ha ma ‘n em gavfe ar pipistrell? « Diwall Ifig pa ‘c’h i da redell[6] / bezañ gwelet gant ar pipistrell» a lâre o mamm-gozh dezhe...Ha ma vefe ar gwir ganti? A-greiz-tout e voe klevet ur c’hwitelladenn skrijus ; spouronet an daou vugel ken na grenent. Ma weljont ur pezh evn du ha vil, vil ken e oa ! o tostaat dioute e sklêrijenn al loar.

«Oc’hola, pig,» eme an evn, «da belec’h ‘out ‘vont?»

«Salud, koukouweñv[7],» eme ar big, ken sioul ha tra, «o vont da gerc’hat an hañv’ c’h omp.»

«Hag an daou-se? Piv int? Bugale ken yaouank-se a vefe dleet dezhe bout er gêr d’an eur-mañ
 ! »

« Ifig hag Ivonaig zo o tont asambles ganin da sikour pareat an hañv. Gouzout ‘walc’h a rez penaos ‘mañ kont en deizioù-mañ...»

Chom a reas ar goukouweñv da dortal ur pennadig. «Boñ, mat eo, met n’ez ket da lâret d’ar roue ‘m eus laosket ar vugale da dremen ! Difennet eo din ! »

« ‘Rin ket, prometiñ ‘ran. Trugarez dit ha kenavo ! »

Ha da vont gant an hent adarre, o-zri, ken buan hag an avel yen.

« Piv ‘oa honnezh ? » eme Ifig.

« Ar goukouweñv ? He micher eo spontañ ar vugale evit na chomfent ket re bell er-maez pa deu an noz. ‘Ra ket droug ‘bet dezhe gwech ebetch met ober ‘ra aon dezhe. »

« Sur out ? »

« Ya, pa lâran dit. Ale, grit un tamm kousk bremañ, peotramant e vo deiz a-raok ‘po kousket takenn ! »

Sentiñ a rejont – e gwirionez e oant brevet, ha kontant da gaout ur pennadig diskuizh.

8

D

ihunet e voent gant trouz ar gwagennoù ha c’hwezh an dour-sall. Erru e oant a-us d’un draezhenn. Biskoazh en o buhez n’o devoa gwelet ar mor.

« Pig, » eme Ivonaig, « peseurt stêr eo honnezh ? Na ledan eo ! »

« N’eo ket ur stêr eo, » eme ar big, « ar mor eo. »

« O vont da dreuziñ ar mor ec’h omp? »

« Ya, met pas penn-da-benn. War un enezenn ‘mañ palez ar roue – sell, hini ar ganaouenn :

‘Barzh un enezenn ‘kreiz ar mor (div wech)

Me ‘moe laket ur yar en gorch àr vordig an dour lijer

Me ‘moe laket ur yar en gorch àr vordig an dour

Seitek ui dezhi ‘moe laket (div wech)

Triwec’h lapous din ‘oe savet àr vordig an dour lijer

Triwec’h lapous din ‘oe savet àr vordig an dour.

Kozh eo ar ganaouenn ken ‘c’h eo cheñchet ar pozioù, met e gwirionez ec’h eo eus palez ar roue an hini ‘oa anv e-barzh.»

« Met petra zo kaoz n’eo ket bet kavet gant den ebet c’hoazh? »

« Ret eo kaout ar c’heotenn aour, ha kompren hon yezh evit gwelet an enezenn. Ale, bec’h dezhi! »

Hag int da skeiñ war-zu ar mor.

Ne oant ket nijet pell c’hoazh ma weljont div skrevenn[8]:

-          Me wo bet klañv ! Me zo bet klañv !

N’out ket deut da’m gwelet ![9]

-          ‘Ouien ket, ‘ouien ket.

-          Gouies,gouies,gouies !

O welet ar big o tont e sioulajont un disterañ :

«Salut, pig ! O vont d’ar palez ‘out?»

« Ya ‘vat ! » eme ar big. «O vont da lakaat an hañv en e blom en-dro, e-lec’h koll amzer da sachañ pluñv ma amezegez ! Ma ‘c’h out bet klañv, ar bed zo un hanter glañvoc’h ! »

Hag e laoskas an div all, digor o begoù war nav eur[10] ken ne gredent ket adkregiñ gant o riot ken.

9

«P

ell eo ar palez diouzh an aod c’hoazh ? » a c’houlle Ivonaig.

« N’eo ket, » eme ar big. « A-hend-all n’hallfe ket tout an evned mont di. Start eo treuziñ ar mor, gouzout a rez, d’ul lapous koulz ha d’un den ! Klevet ‘m eus lâret, da skouer, e oa deuet an houp hag ar gazeg-koad o-div asambles, gwechall-gozh, eus an tu all d’ar mor. »

«’Vel ar sent kozh, sell, » eme Ifig.

« Just! Paourkaezh kazeg-koad a gave diaes he jeuch me ‘lâr dit. Skuizh e oa deut da vezañ ken e vane kousket a-wechoù, ha dañjer warni da gouezhañ en dour. Met an houp, pa wele he c’hompagnonez oc’h izelaat, a grie : « houp ! houp ! houp ! » a-benn dihuniñ anezhi. Sevel a rae ar gazeg-koad en-dro en aer, ha nijal ; met ne veze ket pell o pouezañ butun adarre, ma ranke an houp dihuniñ anezhi en-dro...hag evel-se e-pad ar veaj ! Hag abaoe e vez gwelet ar gazeg-koad, pa nij, o tiskenn hag o sevel prim. Tapet eo pleg ganti!

Gwir e oa ne oa ket pell an enezenn : buan a-walc’h e teuas war wel. Ne oa ket ket gwall ledan met goloet penn-da-benn a goadeier uhel ha kozh. Ma ‘n em c’houlle ar vugale penaos e c’halle gwez a-seurt-se kreskiñ en desped d’an avel-vor, pa oa chomet daoubleget ha krazet gant an holen ar re o devoa gwelet war an aod.

« Ac’ha! » eme ar big, « Roue an Evned n’eo ket forzh piv! Pell zo’n deus graet marc’had gant an Avel : desket hon eus dezhañ kanañ ha c’hwitellat, ha eñ eus e du ne deu ket da c’hwezhañ war hon rouantelezh, nemet un aezhennig flour a vefe. Ma, erru omp!» Ha hi da ziskenn war-du an aod. Goloet e oa an oabl. Gwelet a raent an holl skreved o tistreiñ d’an douaroù en ur grial : « Glav ! Glav ! Glav ! »

Ha pa oant o vont e-barzh ar c’hoad, e teuas ur c’hefeleg d’o heul. « Bastik, » eme ar big, « se n’a ket d’ober ma jeu... »

« Petra zo? » eme ar vugale.

« ‘Mañ ar c’hefeleg o vont d’ar c’hoad

Glav kerkent beg e droad.

Hag ar skreved ‘peus bet gwelet bremaik ne ‘n em dromplont kammed a-fed amzer. Pezh a zo, keit ha ma ray glav, n’houllo ket ar gwennidelled lakaat beg o askell er-maez. »

« Abalamour da betra? Ne vezont ket evit nijal pa ra dour? »

« Geo, met n’eus c’hwibuenn ken en aer da zebriñ...Petra ‘ri ! Ar re-se zo begoù-toull ! Añfin, n’eus mann ebet d’ober... » Hag en ur c’hrozmolat bepred, e teuas en-dro d’he ment orin. « D’ar palez, » emezi.

10

A

r palez ne oa ket savet gant mein, met kizellet e-barzh kef ha brankoù un dervenn gozh, kozh-Noe ! Ken tev ken e vije bet posupl lojañ un tiegezh a-bezh e-barzh – ha c’hoazh kaout plas d’ober marchosioù. Savet ‘oa neizhioù war pep brank, re uhel, re izel, darn gant plouz ha pri, darn gant pluñv ha keuneud.

« N’eo ket vil, hañ ? Homañ eo koshañ dervenn ar bed, » eme ar big. Gwelet e veze e oa an hañv e-barzh : en delioù e oa, ha glas-teñval, kazi evel pa vije bet miz Gouere warni. Padal oa krog d’ober glav – takadennoù yen-skorn ha pounner. Deomp da glask goudor, » eme ar big. Hag int dindan an dervenn, lec’h en em gavas prestik un toullad mat a evned all. Met pebezh spont pa weljont ar vugale !

«Bugale ! Amañ ! Piv ‘n deus degaset anezhe ? Oc’h ober petra ‘oa ar goukouweñv ! »

Ar mouilc’hi a grie forzh, hag al laouenan :

Fustañ, fustañ, fustañ

Ar vugale vihan, vihan, vihan, vihan,

Gant ur vazh tev,  tev, tev,

‘Giz ma gar !

Div vran, re gontant da gaout un digarez d’ober trouz, a goage :

Marv ! Marv ! Marv ! Marv !

Hag ar cholori a sachas evezh un tad-kozh pintig pounnerglev, hag a c’houlenne :

« Piv, piv, piv eo aet da Gemper hiu ? »

(Hemañ ne gomprene mann ebet eus ar pezh a c’hoarveze en-dro dezhañ, ha den ne selaoue anezhañ.)

« Serrit ho pegoù, pennoù-beuz ! » eme ar big dezhe. «Ifig hag Ivonaig o deus beajet betek amañ, n’eo ket evit ober droug dimp-ni nag evit klevet ho tiotajoù, met evit pareat an hañv !

» Gant ar barrad-mañ ‘voe distanet pobl al lapoused, daoust ha ma talc’he ur pennglaouig bennaket gant e soroc’h :

« Memes tra... » eme unan dioute. « Klevet a-walc’h em eus bet digant ma zad-kozh bezañ disfiz diouzh al loened-se ! Eñ en devoa gwelet kalz dioute o tineizhañ, peotramant o laerezh hon uioù d’ober koñvers etreze. ‘Hervez ‘oa re ma familh e-touez ar re gaerañ ! « Ur bugel, » a lâre ma zad-kozh, « zo doan da gaout dirakañ kazi ‘vel ‘rak kazh pe gaerell ! » Ha ma zad-kozh ‘oa ket gaouiad ! »

« Ya, » eme Ifig, « met se zo traoù tremenet. Ni wo bet desket dimp-ni chom hep touch na tostaat zoken eus an neizhioù. »

« Gwir eo, » eme Ivonaig, « ha pas klask tapout hini ebet diouzhoc’h. An traoù-se zo diouzh ar c’hiz kozh. »

« Ya,ya, » eme ur golvan. « Met n’eus ket keit-se zo’m boa klevet c’hoazh ur vamm o lâret d’he mab lakaat ur pokad holen war ma lost ‘benn pakañ ac’hanon ! »

« Ale, » eme ar big, « ha paket out bet ? »

«N’on ket bet, evel-just... »

« Neuze ? » eme ar big.

Ar golvan ne rannas grik, kouezhet e lipenn war e lapenn[11].

« Gwelet a rit ? » eme ar big. « N’oc’h ket o vont da gaout kaz dioute abalamour da dorfedoù o zad-kokan[12]? » Ha d’ar vugale : «Deuit ‘ta. Deomp da gaout hon roue.»

11

R

et e oa ober tro an dervenn ‘benn kavout dor ar palez – hini an traoñ d’an nebeutañ. Met o tiwall an nor-se e oa ur falc’hun, ha n’houlle ket leuskel ar vugale da zont e-barzh, kaer he devoa ar big ober gant he mouezh flourañ – hag ivez, war lerc’h, gant anvioù-lapoused lipet : « Beg-glep ! Penn-stigner-lasoù ! (Homañ ‘oa krisañ kunujenn al lapoused.) Pa lâran dit e teuont evit pareat an hañv! Penn-peul! »

Ar falc’hun a oa erru skuizh ganti : « Ma, » emezañ, « mont a refont e-barzh ma vez kavet unan dioute da ganañ war ma lerc’h ar pezh ‘c’han da ganañ :

« Ar voualc’h he deus kollet beg hec’h ivin

Beg hec’h ivin, hec’h ivinoù, he zreid,

He daoudroad, he gar, he divhar, he morzhed, he divorzhed, he c’hof, he lost, he c’hein, hec’h askell, he divaskell, he chouk, he goûg, he fenn, he lagad, he daoulagad, he zeod hag he beg...

Penaos e ray ‘vit kanañ, pa’n deus teod ebet ? »

« Fidamdoustik, » eme Ifig d’he c’hoar, «penaos ‘vo graet ? »

« Me ‘ya da lâret deoc’h, » eme ar big. « Mont a ra ar gerioù eus an traoñ d’ar c’hrec’h. N’eus ken ‘met ober tro ur voualc’h, adalek beg hec’h ivinoù betek he zeod hag he beg. »

Ha gant se e voe dibunet ar ganaouenn evel e oa dleet, hag e voe ret-mat d’ar falc’hun lezel anezhe da zont e-barzh.

Bras e oa an nor evit reiñ tu d’un erer pe zoken d’ur morskoul da dremen, met ne oa ket bet soñjet er vugale, ma rankent mont war o c’hrabanoù. Ul laouenan, mevel ar roue, a gasas anezhe betek e vestr dre trepasoù ar palez. Kizellet e oa ar mogerioù penn-da-benn an trepas, hag al laouenan a oa stad ennañ o tisplegañ petra a gonte an tamm-mañ ‘n tamm :

« A, homañ ! Homañ zo kizellet d’ar gaouenn ha d’ar paun. Ha kizellet brav, hañ ? Gant ampartañ kazeg-koad ar vro d’ar c’houlz-se – kar se ‘oa pell zo ! D’ar c’houlz ma oa roet pluñv d’an holl lapoused. Ankouaet ‘oa bet ar paun, ha chomet en noazh-pilh, me ‘lâr deoc’h, rae ket e damm pabor evel e ra bremañ ! Ma oa aet da gaout hon roue da glemm – añfin, darn a lâr eo an Aotrou Doue e oa aet da welet, me n’ouzon ket... - Ha hemañ en devoa respontet dezhañ mont da gestal bep a bluenn gant ar re all. Tout e oant kontant da reiñ unan pe div, nemet ar gaouenn n’houlle ket. Setu ‘oa bet-hi kondaonet da glask he boued diouzh an noz, kuit da gaout darempred ebet gant an evned all. »

« Ar pezh n’a ket da gontañ deoc’h, » eme ar big, « eo e istor dezhañ. Lâret ‘vez penaos en devoa tennet ur spernenn eus tal hon Salver ; abaoe en deus e veg stumm ur spernenn, hag ez eus[13] ur gurnenn aour brodet a liv du war e benn. Ar rujodenn a oa aze ivez, hag he devoa torchet e dal d’ar paour-kaezh, ma oa ruziet he bruched gant un dakenn eus e wad.

Chit! Tostaat a reomp... »

12

E

rru e oant dirak un nor vras. Div houp eus ar cheuc’hañ a oa o c’hortoz eno, prest da zigeriñ an nor. Ar vugale ‘oa hast warne gwelet peseurt penn en devoa Roue an Evned. Ivonaig a soñje dezhi e oa marteze en erer pe un evn kaer eus broioù pell. Ifig a wele kentoc’h un alarc’h gwenn-kann. Met pa oant degouezhet er sal ne welent roue ebet.

Didrouz-kaer e oa an traoù, daoust ma oa un hanter-kant bennak a evned eno.

Bodet e oant en-dro d’un neizh, o ! un neizhig brav, savet a-ratozh-kaer gant ar gwennidelled (a zo mestrezed war ar sevel-neizhioù) gant douar-pri, geot ha pluñv fin...Hag e-barzh an neizh e oa an hañv, gloazet. Ar big an hini a dostaas da gentañ :

« Hm ! hm ! »

An evned a droas o selloù war he zu.

« Erru on, » emezi. « Penaos ‘mañ kont gantañ ? »

« Trist a-walc’h e jeu, » eme ur goulmig-klañvdiourez, tra ma stoue ar gwennidelled o fennoù.

«  Me ‘gav din ‘m eus kavet an tu da bareat ar c’hloaz. » Ha hi ober sin d’ar vugale da zont.

« Tud adarre ! » eme ur c’hozh poñsin kazi dibluñv. «’Soñj ket dit ‘zo bet glac’har a-walc’h diwar dorn an dud ? Ne vezont ket evit harz da cheñch un dra bennak : diskar ar gwez, disec’hiñ ur c’heun, klask tennañ muioc’h, ha muioc’h c’hoazh eus an douar, louzañ betek an dour a evont hag an ed a zebront...Ha lazhañ, lazhañ...N’int ket evit lezel ar bed evel emañ, n’eo ket ur souezh e vefe ‘n em gavet pezh ‘zo ‘n em gavet ! Ha da belec’h ec’h eomp gant ar pennoù-skañv-se ? Lâret ‘m boa dit e oa gwelloc’h tremen hep daremprediñ an dud. »

« Ar re-mañ zo disheñvel. Sikouret eo bet ar rujodenn gante. Ha gouzout a reont penaos rentañ e yec’hed d’an hañv. » Chom a reas ar poñsin da brederiañ e-pad ul lajadig, en ur sellet pizh ouzh Ifig hag Ivonaig, hag ivez ouzh an hañv war e neizh. « Mat eo, » emezañ.

« Deuit. »

13

T

ennañ ‘reas Ivonaig he nadoz hag he c’hanellad neud eus he godell, hag e krogas raktal gant he labour gwrierezh. Sikour a rae Ifig da zerc’hel an danvez hañv bep a’c’h ae war raok nadoz he c’hoar, kraf ha kraf. Ne oa evn ebet a-gement na deue da sellet ouzh an abadenn ha pa lâran deoc’h e oant tout o sellet ! Ar re a oa er-maez zoken o devoa goulennet digant ar gazeg-koad ober toulloù e korz[14] ar wezenn, dezhe da spial penaos e tremene an traoù. « Memes tra, » eme ar gazeg-koad da gentañ, « koad-derv, koad-derv, me n’on ket kustumet da labourat war koad-derv ! » Aezet a-walc’h e oa bet dezhi koulskoude dont a-benn eus he zaol (lod a lâr e ra gant ur c’heotenn aour da labourat buanoc’h).

Ma ! M’ho peus c’hoant da glevet penn-da-benn ar pezh a c’hoarvezas neuze, ‘po ken ‘met goull gant unan eus ar re a oa o sellet – bepred, sur on e oa deuet an hañv e-barzh, a-benn un toullad eurvezhioù ; deuet ‘oa al liv glas dezhañ en-dro, ha levenez ha c’hoarzh e-leizh war enezenn al lapoused ! « Arabat koll amzer bremañ, » eme ar poñsin, « tremen poent eo degas an hañv d’ar bed ! »

« Met ar roue n’eo ket deuet, pelec’h emañ ? » eme Ivonaig.

‘Peus ket bet gwelet biskoazh ur poñsin  o vinc’hoarzhin – ma Ifig hag he c’hoar bepred, o devoa gwelet unan :

« Me eo Roue an Evned, » eme al lapousig. Sabatuet paotr ha plac’h.

Aozet e oa, en enor d’ar vugale, ur ganadeg vras gant kement evn a oa war an enezenn nemet an tad-kozh pintig, pa oa re vouzar evit kemer perzh ! Ragachat a rae ar c’hegined, tikal a rae ar mouilc’hi, grizinkal a rae ar gazeg-koad, grougousat a rae ar pichoned ; ha kan, ha richan, ha piwik... Betek an hoper-noz, ar penn-kazh hag ar frizaer o devoa c’hoantaet kemer perzh, evite da vezañ hanter dallet gant goulloù an deiz.

An itron Big a reas ur wech c’hoazh he zamm sorserez evit kemer ar vugale war he c’hein, hag e oant loc’het tout asambles en un nijad – pig, paotrig, plac’hig, gwennidelled ha hañv. Ha c’hoazh, ‘oant ket aet pell ma oa bet klevet ur vouezh o c’hervel a-dreñv o c’hein : « Hê ! Gortozit ac’hanon ! Gortozit ! » Ar goukoug an hini ‘oa, a oa dleet dezhi ivez degouezhout asambles gant an hañv. Ken laouen e oa gant fin an trubuilhoù ken e torras o fenn d’ar re all e-pad ar veaj en ur ganañ

«Tokoù plouz ! Tokoù plouz !

Tokoù plouz ! »

hep tennañ hec’h alan pe dost, ha bepred war ar memes ton div notenn ; ma oa disammet an holl pa nijas kuit, ur wech erru er vro. « Ma n’eo ket ur sac’had lorc’h ! »  eme ur wennidellenn. « Beg-prun ! Ha c’hoazh n’he deus goullet mevel bihan ebet ! Kozh laerez-neizh ! ».

« Sur ! » eme unan all. « Eûruzamant ‘oa bet friket gant ur c’harrad foenn ar c’hentañ gwech ma oa deut amañ : abaoe e vez gwelet o skampañ kuit kerkent ha ma’ c’h a ar falc’h d’ar prad, hag e lez un tamm repoz dimp ! »

Piv ‘oa aze o c’hortoz ar vandennad nemet ar rujodenn, ha ganti an tri c’hard eus lapoused ar vro. Lammikat a rae gant al levenez o welet ne zistroe ket ar big hag ar vugale o-unan.

« Deut oc’h a-benn, » emezi ! « Goût a raen e c’hallen kaout fiziañs ennoc’h ! Digoromp ar sac’h, buan ! » Ha kerkent en em ledas an hañv dre ar vro, Ha fest bras adarre, ha graet ton d’ar vugale gant al loened, sur ha n’eo ket marteze ! An eostiged a gane, ar milc’hzid a ziskane, tra ma oa ar beufoù o c’hoari taboulinoù gant eskern-kerez. Bet e oa ar rujodenn o kerc’hat an tad hag ar vamm, ma c’halljont dont en dañs ivez. Asantiñ a reas ar gaouenn gortoz fin an ebatoù a-benn mont da gerc’hat an noz – rak he micher e oa degas an deñvalijenn, bemnoz -, met pa oa o vont a-benn ar fin en em gavas gant ar c’hog ‘oa o vont da gerc’hat an deiz nevez. « Tañpir, » emezi, « ’dalv ket ar boan din mont pa erruan ken diwezhat ! » Hag en devezh-se ne oa bet noz ebet !

14

U

n hanterlev bennak eus ti Ifig hag Ivonaig e oa daou vreur kozh o chom, Lan ha Loeiz o anvioù. Hag er beure-se, pa voe dihunet Lan gant ar c’hog, e welas e oa an heol o parañ en ti. « O, daonet e vin, » emezañ, « sur eo erru kreisteiz ! Ha n’on ket bet ‘c’horo ar saout ! » E gwirionez ne oa ket nav eur c’hoazh, mes ret o oa soñjal ne oa ket boaz hon den da welet an heol ken abred-se ken, war-lerc’h ur goañv c’hwec’h miz... Eñ da lammat e-maez e wele, hag e-maez an ti, prest da lâret e begement d’ar c’hozh kog-se evit bout bet kanet ken diwezhat ; met ur wech erru er porzh, e klevas ul loen, n’en devoa ket klevet pell’ oa hag a rae :

«Koukoug ! Koukoug !»

Ha eñ da redek e-barzh en-dro, da gaout e vreur a oa kousket c’hoazh :

«Loeiz ! Loeiz ! Sav ‘ta ! Klevet ‘m eus ar gougoug ! Distro eo an hañv ! Klevet ‘m eus ar gougoug ! »

«Gaouiatañ den a zo partout

Eo ‘n hini ‘glev da gentañ ar goukoug, »

eme e vreur.

«Gaouiatañ den zo ‘barzh an ti

A zel da gentañ gwennili ! »

« Ma lez da gousket ! »

« N’eo ket gaou a lâran, m’en tou dit ! Sav hag e weli ! »

Pa oa savet Loeiz e welas a-walc’h e oa deuet ar wirionez gant e vreur.

Nijal-dinijal a rae ar gwennidelled en-dro d’ar c’harrdi. Ar yar a oa erru tomm dezhi dija, hag e c’houlle :

Kozh kozh kozh kozh tog ma zad !

An uiig, seder ‘vel pemp gwenneg war e vrank, a estlamme :

Dir, dir, dir pa na dorr !

‘Dorr ket, dorr ket, dorr ket !

E pep gwezenn e tigore broñsoù, ha bokidi er pradeier -  a-boan ma vane c’hoazh ur poullad erc’h teuzet en un douflez bennak, tra ma kane ar gougoug a-bouez he fenn, tostik-tost ha kuzhet koulskoude, evel m’eo kustum ober. Ha Loeiz ha hastañ betek ti e amezeien, tud Ifig hag Ivonaig. War e hent e kleve ar voualc’h o kanañ :

Tri miz, teir ‘zhun ha tri devezh Ne gaven buzhugenn ebet

Bremañ e kavan ‘leizh ma beg

‘Leizh ma beg ! ‘leizh ma beg !

Reoù dev ! Reoù dev !
Tev tev tev !

Ken tev ha ma morzhed

Hep bezañ re jenet !

« Gwelet ‘peus ? » eme Loeiz d’an tad ha d’ar vamm pa welas anezhe. « Distroet eo an hañv ! »

« Ya, ha pell eo bet ret mont da gerc’hat anezhañ ! » eme ar vamm.

Loeiz a soñje dezhañ e oa-hi oc’h ober fent, hag e respontas en ur c’hoarzhin :

« Ya, betek ma pado ! Ma, me zo ‘vont da hadañ ma farkad lin, hañ :

Pa ‘n em gav ar goukoug e-barzh ar vro,

Eo poent hadañ al lin hag ar c’hanaboù !

Ale, kenavo ! »

15

E

-pad keit-se e oa Ifig hag Ivonaig er prad, asambles gant ar big hag ar boc’hruz. Ur pichon ‘oa o paouez ‘n em gavout ; diskennet e oa da drugarekaat ar vugale hag an daou evn : «Eüruzamant oac’h aze, » emezañ. « Tout e oamp war yun, ma familh ha me – ‘kichen bremañ ‘vo ed dindan berr amzer, hag e vin kat da ganañ ma son da goulz an eost :

Rou, rou, rou, rou

Gras Doue zo bras

Leun eo ma c’hof ha manet c’hoazh !

Ma ‘m bijet bet ur c’hodell, ur c’hodell, ur c’hodell,

Da lakaat an toaz ! »

Ha c’hoarzh gante tout, nemet Ivonaig a seblante prederiañ :

« Rujodenn, » emezi, « petra ‘c’heomp d’ober gant ar c’heotenn aour ? Bremañ p’emañ deuet an traoù en o flas en-dro e ranki adkemer anezhi marteze... »

« Hag ankouaat ac’hanoc’h, goude ar pezh ‘peus graet evitdomp ? ‘Rin ket ‘vat ! Kavet ‘m eus daou gamarad eus ar c’hentañ, ha n’on ket en sell da goll anezhe ! »

« Na me ivez, » eme ar big. « Dalc’hit soñj ‘vefet deuet-mat pa garfet war enezenn al lapoused. »

« ‘c’h an da lâret deoc’h, » eme ar rujodenn. « N’eo ket hepken lezel ar c’heotenn ganeoc’h an hini ‘vo graet : aotre ‘m eus bet digant ar roue da zeskiñ tammoù eus hon skiantoù deoc’h... »

« Ya, » eme ar big, « hag evel-se e c’hallfomp gwelet asambles petra ober evit m’en em glevo gwelloc’h an dud hag an evned – mag oc’h kontant, evel-just. »

« Kontant omp, sur, » eme ar vugale.

A-greiz-tout e tegouezhas ur bitrakig-lann :

« ‘Peus ket klevet ? ‘Peus ket klevet ? »

Emezañ, stad ennañ ken e fistoule. « Dimezet eo al laouenan ! Pedet omp tout d’an eured, ha c’hwi ivez, » emezañ d’ar vugale. « A, pebezh friko ‘c’h a da vezañ !

« Traoù fritet ! Traoù fritet ! »

Mont a rejont tout d’an eured – ur pezh fest e oa, hag a badas tri devezh. Tad-kuñv ma zad-kuñv ‘oa eno ivez : o tremen e-biou d’an dachenn e oa p’en devoa klevet c’hwezh ar friko ; tostaet e oa, dousik, hag en devoa gwelet. Ha diwar pezh en devoa gwelet en devoa savet ur son ; mab-bihan e vab-bihan a gane anezhi d’e vab-bihan, ha setu penaos e oaran-me piv’ oa deuet da eured al laouenan, ar bloavezh m’o devoa ranket Ifig hag Ivonaig mont da gerc’hat an hañv e palez Roue al Lapoused.

‘Mañ lost ar big war an drezenn

Setu echu ma c’hontadenn.

‘Mañ lost ar big war ar bod glas

Ma ‘m be goaret ‘m boe kontet c’hoazh.

Eured al laouenan

Da eured al laouenanig,

An ozhac’h zo bihanig.

Mont a ra en-dro an evnig kof-gwenn,

Da ober e pep lec’h pedenn.

-          Deuit pep hini gant un draig,
Rak allas ! n’eo ket pinvidik

-          Me ‘yelo, eme ar c’hilhog,
Hag a gano kaer, en a-raok.

-          Me ‘yelo ivez, eme an alc’hweder,
Hag a gano a-us d’ar stêr

Da eured ...

-            Me ‘yelo ivez, eme ar fra,
Hag a gaso ganin bara

-            Me ‘yelo ivez, eme ar vran,
Hag ‘gaso ganin ur c’hef-tan.

-            Me ‘yelo ivez, eme ar big,
Hag ‘gaso ganin ur pezh kig.

-            Me ‘yelo ivez, eme ar gegin,
Hag a gaso ur podad gwin.

Da eured ...

-          Me ‘yelo ivez, eme ar c’hefeleg,
Hag a raio koant ar beleg.

-          Me ‘yelo ivez, eme ar vuoc’h,
Evit sikour da son ar c’hloc’h.

-          Me ‘yelo ivez, eme ar goukoug,
Gant ma zaboulin war ma chouk.

-          Me ‘yelo ivez, eme an eostig,
Hag a gano meur a sonig.

Da eured ...

-            Me ‘yelo ivez, eme ar skoul,
Hag a yelo da gerc’hat dour.

-            Me ‘yelo ivez, eme ar gazeg-koad,
Hag ‘gaso ganin ur bec’h koad.

-            Me ‘yelo ivez, eme ar voualc’h,
Hag arc’hant ganin, ‘barzh ma yalc’h.

-            Me ‘yelo ivez, eme an drask,
Hag evit reiñ, a ranko klask.

Da eured ...

-            Me ‘yelo ivez, eme ar pabor,
Hag a gano e-tal an nor.

-            Me ‘yelo ivez, eme ar gwennili,
Hag a gano war lein an ti.

-            Ha me ivez, eme ar pennglaou,
Hag an dred a yelo hon daou.

-            Me ivez, eme ar pintig,
A yelo gant an houperig.

Da eured ...

-          Me ‘yelo ivez, eme ar sparfell,
Asambles gant an durzhunell.

-          An holl evned en em gavas
N’oa nemet unan na zeuas.

Da eured al laouenanig,

An ozhac’h zo bihanig.

Diwar ur ganaouenn dastumet gant Fañch an Uhel

Levrlennadur

·         Mikael Briantch “ Tro geriaoua bro-Lannuon”, Hor Yezh niv. 109-115-166-124-126.

·         Per Denez, Geriadur brezhoneg Douarnenez, 1/2 : Pesked ha laboused, Mouladurioù Hor Yezh, 1980.

·         Añjela Duval, “Kaier al louarn”, Hor yezh niv. 75ch 1972.

·         J.Félix, Oiseaux des pays d’Europe, Gründ, 1978.

·         R. Fitter ha F. Roux, Guide des oiseaux, Sélection du Reader’s Digest, 1971.

·         Fañch Fréau (Francis Favereau), “Lapoused hon bro”, Planedenn 13-14, diskarmarzer 1982.

·         Daniel Giraudon, “L’oiseau, l’homme et l’enfant dans la tradition orale bretonne” in Kreiz 3, pp 45-65, Etudes sur la Bretagne et les pays celtiques, U.B.O, 1994.

·         Daniel Giraudon, « Le pic-vert, tambourineur des bois », ArMen n°49, pp55-58, février 1993.

·         Daniel Giraudon, « Le rouge-gorge » , ArMen n°44, pp 18-23, juillet 1992.

·         Daniel Giraudon, « Les relations de l’enfant à l’oiseau dans la tradition bretonne » in Actes du colloque d’Albi, novembre 1993, pp. 93-105, GEMP La Talvera.

·         Daniel Giraudon, « La Pie », ArMen n°62, pp.40-45, octobre 1994.

·         Daniel Giraudon, « Le coucou oracle du printemps », ArMen n°67.

·         Jules Gros, Le Trésor du breton parlé, 4 levrenn, Emgleo Breiz-Brud Nevez, 1984.

·         Perig Herbert, « Anvioù lapoused Europa », Hor Yezh niv. 203-204, Gwengolo-Kerzu 1995, ha niv. 188, 189, 193 ha 194.

·         Tudual Huon, Laboused ar vro, emb. Al Lanv, 1981.

·         Claude Péridy, Evned Breizh, Hor Yezh, 1995.

·         C.Perrin ha M.Cuisin, Les Oiseaux d’Europe, Delachaux et Niestlé.

·         Jean C. Roché, Tous les oiseaux d’Europe , peder fladenn-arc’hant, Sitelle 1990.

·         Islwyn Williams ha E.V. Breeze Jones (tr. Tudual Huon ha Padrig an Habask) Laboused an Arvor, emb. Al Lanv, 1984.

·         Islwyn Williams ha E.V. Breeze Jones (tr. Tudual Huon ha Padrig an Habask) Laboused ar maezioù, emb Al Lanv, 1985.

·         Islwyn Williams ha E.V. Breeze Jones (tr. Tudual Huon ha Padrig an Habask) Laboused ar flagennoù hag ar gwernioù, emb. Al Lanv, 1989.

·         Islwyn Williams ha E.V. Breeze Jones (tr. Tudual Huon ha Padrig an Habask) Laboused al liorzhoù, emb Al Lanv, 1995.

·         CDDP Arras, Les Oiseaux près de l’école, luc’hvannoù ha kassedig.

·         Centre Français d’Audiovisuel, Les Oiseaux en liberté, luc’hvannoù.

·         Centre Ornithologique Rhône-Alpes, La Classification des oiseaux, luc’hvannoù.

·         CNDP, Nuits de la Dame Blanche, Images à lire V2757, kasedig sellet, 1983.

·         CNDP, Orchestre de plumes, Images à lire V3576, kasedig sellet, 1991.

·         Dastumad Bibliothèque de travail.

·         Dastumad Documentation par l’image.

·         Dastumad La Hulotte.

·         Dastumad Penn-ar-Bed.

·         Dastumad Science et Nature.

·         Dastumad Textes et documents pour la classe.

Geriaoueg

Alarc’h (g., ls. –ed) Evn bras palvezek eus ar genad cygnus, gwenn, hag a dremen ur c’halz eus e amzer war an dour. Darn zo damdoñv ha miret e vezont evit kaeraat poulloù al liorzhoù hag ar c’herioù. Graet e vez sin anezhañ ivez, eleze « gwenn-sin » evit lavaret « gwenn-kann ».

Alc’hweder (g., ls. –ed) (anv skiantel : alauda arvensis) Evn bihan gell kabellek haga vez o vevañ war an douar ha war ar maezioù dizolo. Heverk-kenañ eo e nij, pignat a ra uhel-uhel en ur ganañ, ar pezh a ra dezhañ bezañ lesanvet a-wezhioù « pignerig-en-neñv ». Ec’hweder pe c’hwedez zo stummoù anavezetoc’h eus e anv. Ar spesad anavezetañ en hor bro eo alc’hweder sant Pêr.

Beuf (g., ls. –ed) (anv skiantel : pyrrhula pyrrhula ) Evn bihan beget-tev, ruz-flamm pluñv krubuilh ar par. Lesanvet baron a-wezhioù.

Bitrakig-lann (g.,-ed-l.) (anv skiantel : saxicola torquata ) Labous bihan du e benn, orañjez e vruched ha gwenn kostez e benn. «Strakus» eo e gan, evel div vilienn o’n em stekiñ. Strak(ig), bistrak(ig), strakell, strepour... a vez graet anezhañ ivez.

Boc’hruz (g., ls –ed), gw.rujodenn.

Bran (gg., ls. Brini) . Evn brazik ha du-pod eus ar genad corvus.

Drask (g. gg., ls. Driski) Anv hollek a vez roet da spesadoù zo eus ar genad turdus. Evned krenn ez int, rous o c’hein ha brizhellet o c’hof. Kanerien dispar ez int. Ar spesad niveruisañ en hor bro eo an drask-sut (turdus philomelos). Borzevelleg ha milc’hwid zo anvioù spesadoù driski all.

Dred (g. ls. Dridi) (anv skiantel : sturnus vulgaris) Evn du brizhellet, ur beg lemm dezhañ. Gwelet e vezont a-vagadoù bras e-kerzh ar goañv.

Eostig (g., ls. –ed) (anv skiantel : luscinia megarhyncos) Evn bihan rous a dremen an hañv en hor broioù. Brudet-kenañ eo evit e gan kaer-dispar a glever en noz dreist-holl.

Erer (g., ls. –ed) Evn-preizh bras eus ar c’herentiad pandionidae.

Falc’hun (g., ks. –ed) Evn-preizh krenn pe bihan eus ar c’herentiad falco. Kromm eo e veg evel an holl laboused-preizh met begek eo e zivaskell, ar pezh o dishañvala diouzh an evned-preizh all. Ar falc’hun bihanañ eus ar familh a vez gwelet alies war ar maez, o c’hournijal hogos difiñv en aer, a vez graet al logotaer anezhañ ivez, dre m’eo ur c’haseour touet eus al loenedigoù-se.

Frav (g., ls. –ed) Unan eus ar spesadoù brini (corvus frugilegus). Dibluñv eo an takadig a zo en-dro d’e bigos eeun ha kreñv. Anvet e vez ivez bran-koad.

Friazer (g., ls, -ed) (anv skiatnel : tyto alba) Anv roet d’ul labous-preizh noz anvet ivez kaouenn wenn, grell wenn, skrijerez-noz pa n’eo ket labous an Ankoù.

Guioc’h (g. pe gg. Ls. –ed) (anv skiantel : gallinago gallinago) Evn hir e gorf, pluñv rous he gwenn, gant ur pigos hir-tre, hag a vez o vevañ el lec’hioù gleb . Anvet e vez ivez gavrig an hañv.

Golvan (g., ls. –ed pe gelvinier) Evnig rous, beget-tev, a vez gwelet en-dro d’an tiez hag e kër. Ne ganont ket ha ne reont nemet fistilhat ha tiekal. Lesanvet e vezont alies filip pe fulup.

Gwnenidell (gg., ls –ed) Anv a vez roet da evned ar c’herentiad hirundinidae. Dont a reont eus Afrika da dremen an hañv en hor broioù. An darn vrasañ eus o amzerr a gasont war-nij o floupañ amprevaned askellek a bep seurt. O neizhioù a vez graet gant pri. Anavezetoc’h int dindan stummoù gwennili (gg., ks. –ed) pe gwennol (gg., ls. Gwennili).

Gwennili, gw. Gwennidell.

Hoper-noz Anv diresis evit envel evned-noz liesseurt (kaouenned pe touded), o taveiñ da gan ar pared a vez klevet o «hopal» pe o «hjoual».

Houp (g., pe gg.) (anv skiantel : upupa epops) Evn anavezet-mat gant e guchennad pluñvennoù melenruz oc’h en em zispakañ war e benn, heñvel ouzh kribell-dokarn ur c’hantenour roman ;

Kement-se en deus talvezet dezhañ e anv a (g)kogenan. Anavezet-kaer eo ivez e c’halv « oupoupoup » en deus roet dezhañ e anv all : an houp, an houper pe c’hoazh an houperig. N’eo nemet e gevred hor bro e vezont o neizhiañ, ha ne vezont gwelet nemet e-pad an hañv.

Kazeg-koad (gg., ls. Kezeg-k.) (anv skiantel : picus viridis) Evn brazik gant ur pigos hir, melenc’hlas e bluñv, ha ruz kern e benn. E c’halv, re bar da hini ur gazeg o c’hwiriniat, eo en deus talvezet da anv dezhañ. Klevet e vez ivez o « taboulinañ » ouzh ar gwez gant e veg, met kement-se zo ral a-walc’h. He c’hendirvi, ar speged a zo-int gwenn ha du, eo an « taboulinerien » touet.

Kaouenn (gg., ls. –ed) Termen hollek a dalvez da envel evned-preizh noz eus ar c’herentiadoù strigidae ha tytonidae.

Kefeleg (g., ls. –ed) ar c’hefeleg-koad (anv skiantel : scolopax rusticola) Evn krennik ha kuilik – rous pe rousoc’h e bluñv marellet hag ur pigos hir dezhañ -, a vez o vevañ er c’hoadoù gleb. Da noz an hini eo kustum da glask e voued. E-pad ar goañv eo e vez en hor bro ha chaseet e vez evit e gig istimet-dreist.

Kegin (gg., ls. –ed) (anv skiantel : garrulus glandarius) Evn brazik ha liesliv (gell-roz, glas, gwenn ha du), kar d’ar big.

Kog-Indez (g., ls. Kigi-I) (anv skiantel : meleagris gallopavo) Evn-porzh anvet ivez kog-Spagn, pe dindoñs ivez a-wezhioù. Graet e vez yar-Indez, yar-Spagn eus ar barez. A orin amerikan eo an evn-se, bet degaset ac’hano gant ar Spagnoled, eleze e anv. D’ar mare-hont e veze graet Indez (ar C’huzh-Heol) eus Amerika. Ur wezh deuet d’e vent en deus kreskennoù ruz o kouezhañ a-istribilh dirak e veg ; kement-se en deus roet dezhañ al lesanv a « fris-lous ».

Koukoug (gg.,ls. –ed) (anv skiantel : cuculus) Evn brudet evit dozviñ e-barzh neizhioù an evned all, ha lezel al leztadoù hag al lezvammoù-se da zesevel o evnedigoù laer...E-pad an nevezamzer eo e vezont e Breizh met adalek miz Gouere e tistroont da Afrika.

Koulm (gg., ls. –ed) Termen hollek evit envel nep labous eus ar genad columba ma kaver ivez an dube hag ar gudon en o zouez. Amañ eo eus ar goulm c’hlas eo ez eus kaoz (columba oenas), roet e vez alies dezhi al lesanv glazeg pe glazig.

Laouenan (g. –ed) (anv skiantel : troglodytes troglodytes) Evn bihan-bihanik, bepred fiñv-difiñv, a weler stank e Breizh. Gell eo e bluñv, fin ha moan e veg, hag ul lostig sonn zo gantañ. Graet e vez anezhañ ivez : troc’hanig, pitegan, bidanig, dreolan, lawitenn, daoulanig, bobelan...

Milc’hwid (stroll., und. –enn) Ur seurt drask (turdus iliacus pe philomelos hervez ar broioù).

Morskoul (g. ls. –ed) (anv skiantel : morus bassana) Evn-mor bras gwenn, gant ur pigos hir hag ur penn melen. Anvet e vez a-wezhioù margod.

Moualc’h (gg. ls. mouilc’hi) (anv-skiantel : turdus merula) Evn anavezet-mat. Du-pod eo an tad-moualc’h war-bouez e dro-lagad hag e bigos melenruz-splann. Ar vamm-voualc’h, hi, zo rous, beg hag all. Kanerien eus an dibab eo ar pared.

Pabor (g., ls. –ed) (anv skiantel : cardualis cardualis) Evn bihan liesliv : ruz e zremm, gwenn e zivjod, rous e gorf, melen ha du e zivaskell. Anvet e vez ivez kanapaer.

Paun (g., ls. –ed) (anv skiantel : pavo cristatus) Evn-porzh bras, gant ul lost hir a c’hall displegañ evel ur rod, lavaret a reer neuze e vez o «rodal». Desavet e vezont evit kaeraat al liorzhoù. Speuñial a ra evel ul louarn.

Pennglaou (g., ls. –ed) (anv skiantel : parus major) Evn bihanik, melen gant ur vandenn zu o taouhanteriñ e vruched. Du eo ivez kern e benn gant divjod gwenn. Gwelet e vez alies el liorzhoù.

Penn-kazh (g., ls. –où-k.) Lesanv roet d’ar c’haouenned o devez bouchadoù pluennoù war gern o fenn, evel pa vije divskouarn. Dreist holl evit an toud penn-kazh (anv skiantel : asio otus), anvet ivez kaouenn-gazh, kazh-noz, labous-kazh, evn-kazh.

Pichon Anv hollek a vez graet gantañ evit envel kement evn eus ar genad columba, ar c’houlmed. Ar «goulm» a zo kaoz anezhi en destenn-mañ eo ar gudon (gg., ls. –ed) (anv skiantel : columba palumbus), anvet ivez dube e lec’hioù zo. KAvet e vezont e pep lec’h, war ar maez dreist-holl met ivez el liorzhoù-kêr.

Pig (gg., ls. –ed) (anv skiantel : pica pica) Piv n’anavez ket ar pezh ifronet-mañ, gant he dilhad gwenn ha du, he lost kir hag he ragach torrpenn? A-hed ar bloaz e chomont er vro, koulz war ar maez hag e liorzhoù an dud.

Pint (g., ls. –ed) (anv skiantel : fringilla coelebs ) Moarvat evn niverusañ ar vro. Kof arruz, kern e benn arc’hlas, divaskell gwenn ha du ; ar parezed zo dislivoc’h. Brudet eo evit e gan bravik, hag e c’halv en deus talvezet da anv dezhañ. Pint, pintig, pinterig, piñsin hervez ar c’horniom-bro...

Rujodenn (gg., ls –ed) (anv skiantel : erithacus rubecula) Unan eus hon evned anavezetañ, kavet e vez e pep lec’h ha tost d’an tiez alies. Rontik eo ha ruz-orañjez eo liv e grubuilh hag e dremm. N’eo ket an anvioù hag al lesanvioù a vank dezhañ : boc’hruzig, kofig-ruz, alanig kof-ruz, joanig kof-ruz, born-buzhug ha meur a hini all c’hoazh...hag evel ma plij dezhañ tostaat d’an dud a vez war dro o liorzhoù e vez graet anezhañ ivez mignon al Labourer.

Skoul (g., ls. –ed) Evn-preizh deiz bras (genad circus), a vez graet a-wezhioù sparfell-gwenn pe sparfell-lann eus ar spesadoù zo. A-wezhioù e vez graet skoul eus kement evn-preizh bras a vez gwelet o plavañ a-us d’ar amezioù, dreist-holl evit ar vaou.

Skrev pe Skrav (gg., ls –ed) zo un evn-mor bihan a-walc’h, o tennañ alies d’ur wennili wenn, hag a vez gwelet o pesketa diwar-nij en aberioù ha war bord ar mor (iskerentiad ar sterninae). Kemmesket e vez a wezhioù gant lod, evel en danevell-mañ, gant ar gouelan (iskerentiad larinoe) a zo liv gant ar skrev met kalz brasoc’h ha disheñvel a-grenn e drouz hag e zoare-bevañ. En istor-mañ eo eus ar gouelan gris (g., ls. –ed) (anv skiantel : larus argentatus) ez eus kaoz. Bras int, gwenn gant ur c’hein gris, ha gwelet e vezont dre-holl, en arvor evel-just met ivez en argoad.

Sparfell (gg. pe g., ls. –ed) Evn-preizh deiz bras eus an iskerentiad accipitrinae. Ar sparfell c’hlas eo an hini anavezetañ.

Turzhunell (gg., ls. –ed) (anv skiantel : streptopelia) Pichoned mistroc’h ha bihanoc’h eget ar c’houlmed.

Uiig (g., ls. –ed) Unan eus lesanvioù al laouenan.

Displegañ an diverradennoù :

g. = gourel      gg. = gwregel         ls. = liester        stroll = anv stroll     und. = unander

Taolenn

An holl ditloù-mañ a zo bet ijinet gant an embanner evit sikour ar skolaerien a implij ar bladenn-arc’hant. Ar sifroù bihan a zo evit ar bladenn arc’hant.

1 Un tiegezh bihan war ar maez. 15

2 Ur goañvezh hir ha padus. 17

3 Ar gwallzarvoud. 18

4 Pluenn ar big. 20

5 O nijal war gein ar big. 22

6 Digor din, digor din ! 24

7 Ar c’hwitelladenn skrijus. 25

8 A-us d’an draezhenn. 27

9 O tostaat diouzh an enezenn. 28

10 An dervenn gozh. 30

11 O vont er palez. 32

12 En-dro d’un neizh. 34

13 Pareet an hañv. 35

14 An heol o parañ. 37

15 Ar c’heotenn aour 39

Eured al laouenan. 41

Levrlennadur 42

Geriaoueg. 44

Peurvoullet e ti Cloître – 29800 Sant Tonan – Diskleriet hervez lezenn Nn 599. Miz Du 1996

[1] Centre de Recherche Bretonne et Celtique. Embannet eo bet prezegenn Daniel Giraudon e-barzh Kreiz, niverenn 3, Bret, Kerzu 1994.

[2] û : vi

[3] Evit gwir eo ur c’hoari gerioù tregerieg ma vez distaget heñvel « dozv » ha « dev » (= loskiñ)

[4] Ar marc’h glas ne save ket e lost ken : ne skarzhe ket an oabl ; chom a rae teñval

[5] Krog e oa da goll hec’h oremus : krog e oa da ankouaat ar pezh a ouie, da veskañ pep tra.

[6] Redell : redek

[7] Koukouweñv : un evn spontus ijinet gant an dud vras evit miret ar vugale da vont er-maez diouzh an noz

[8] Skrev : amañ evit gouelañ.

[9] Da’m gwelet : al lennet a lavar “da’m welet”.

[10] Digor o begoù war nav eur : digor frank o genoù gante.

[11] kouezhet e lipenn war e lapenn . serret e c’hennoù gantañ

[12]tad-kokan . tad-kuñv kozh.

[13] Ar stumm “ez eus” na vez ket implijet e lec’hioù zo ; “ a zo” vez implijet en e blas.

[14] Korz . rusk